Đầu năm 1962, nhà văn-nhà báo Bô-rít Pô-lê-vôi, Tổng biên tập Tạp chí “Tuổi trẻ” của Liên Xô, tác giả của những tác phẩm nổi tiếng: “Những người Xô Viết chúng tôi”, “Bản lĩnh Nga”, “Chuyện một người chân chính”… đã đến Việt Nam và vào thăm Quảng Bình. Đến Đồng Hới, Bô-rít Pô-lê-vôi làm việc và nghỉ tại nhà khách Giao Tế, đặt ở xã Đức Ninh hiện nay. Sau khi làm việc với Tỉnh ủy và Ủy ban hành chính tỉnh Quảng Bình xong, Bô-rít Pô-lê-vôi tiếp đoàn đại biểu của Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Bình. Thường trực hội lúc này là nhà thơ Xuân Hoàng và Chánh văn phòng hội là nhà văn Trần Công Tấn, mới chuyển từ Công ty chiếu phim Quảng Bình sang. Thuở đó, Đồng Hới chưa có nghề trồng hoa. Duy chỉ có hoa hồng, một loại hoa sống dai, sống khỏe là được trồng trong chậu, trong góc vườn, dàn xép của nhiều nhà. Ngẫu nhiên, những người phục vụ nhà khách Giao tế cắm nhiều hoa hồng trong các phòng khách. Từng qua nhiều vương quốc của hoa hồng đủ sắc, đủ màu, nhà văn Bô-rít Pô-lê-vôi khen nức nở: “Hoa hồng ở đây đẹp lắm, chắc có nhiều cánh đồng hoa?”. Nhà văn Trần Công Tấn mau miệng: “Vâng, người Pháp vẫn thường gọi Đồng Hới là thị xã hoa hồng đấy ạ!”. Không ngờ, trong lời đáp lễ buổi chia tay Đồng Hới, diễn văn của Bô-rít Pô-lê-vôi đã nhiều lần dùng đến cụm từ: “Đồng Hới, thị xã của hoa hồng”. Thế là từ đó, Đồng Hới được gọi là “thị xã hoa hồng” và mỹ từ ấy đã đi suốt chiều dài lịch sử văn hóa và văn học-nghệ thuật của Quảng Bình gần nửa thế kỷ nay.

Sau Bô-rít Pô-lê-vôi là chuyến thăm của nhà thơ An-đrê-ép. Ông vốn là một chiến sĩ hồng quân Liên Xô, từng tham gia chiến đấu để giải phóng Lê-nin-grát trong cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại chống phát xít Đức xâm lược. Ông là Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Liên Xô thời kỳ ấy. Sang Việt Nam lần này, ông muốn đến những miền quê xa xôi, gần với vĩ tuyến tạm thời của hai miền Nam-Bắc Việt Nam. Nhà thơ Xuân Hoàng, Chủ tịch Hội VHNT Quảng Bình lúc bấy giờ đã hướng dẫn An-đrê-ép đi thăm những nơi giữa lòng Đồng Hới bị Mỹ đánh phá. Khi qua một cây me già sót lại giữa đống gạch đổ nát, An-đrê-ép đứng lại ngắm nhìn. Cây me già đang thay lá non giữa mùa xuân khiến ông hồi tưởng đến cây sồi già của nước Nga. “Cây sồi già” là một biểu tượng sức sống của người Nga và đất nước Nga giữa mùa xuân mà Lép Tôn-xtôi đã dày công miêu tả trong tiểu thuyết “Chiến tranh và hòa bình”. Cây me già thay áo mới giữa lòng đất Đồng Hới đổ nát, đã làm rung lên hồn thơ trong lòng nhà thơ An-đrê-ép. Và ông đã thốt lên: “Mùa xuân đây rồi!”. Bài thơ “Cây me mùa xuân giữa thành phố đỏ Đồng Hới” là một trong những bài thơ hay mà An-đrê-ép đã viết trong chuyến đi vào tuyến lửa Quảng Bình. Ông còn có một bút ký dài, viết về chuyến đi này đã được in trong tờ “Văn học Nga” lúc bấy giờ.

Ép-ghê-nhi Ép-tu-sen-kô là một nhà thơ nổi tiếng của văn học đương đại Nga. Ông đến ViệtNam trong những ngày Đế quốc Mỹ hạn chế ném bom ở miền Bắc những năm 1969-1970. Cùng đi với ông, phía Việt Nam còn có nhà thơ Tế Hanh. Như bao nhà thơ khác, khi đi giữa phố Đồng Hới đổ nát vì bom đạn, người ta thường hay liên tưởng đến một thành phố Lê-nin-grát, Vôn-ga-grát… là những thành phố từng bị phát xít Đức san phẳng trong những năm đại chiến thế giới. Khi đi ngang cây đa Chùa Ông bên đường Cô Tám, sát bờ sông Nhật Lệ, thấy thân cây bị bom đạn phạt ngang, còn lại một nhánh rễ, tạo với thân cây như một người chống nạng. Còn phía bên kia là bức thành cổ, xây từ đời vua Minh Mạng, cũng bị bom Mỹ làm sạt lở. Lập tức, Ép-tu-sen-kô thốt lên, “Ôi! anh thương binh gác thành trên nạng gỗ”. Hình tượng hóa về cây đa Chùa Ông như thế thật là quá tài tình. Hình tượng đó không những là nhan đề một bài thơ Ép-tu-sen-kô viết thành công trong chuyến đi này mà còn là hình ảnh để nhiều người làm thơ, viết văn ở Quảng Bình nhắc đến sau này.

Một kỷ niệm khó quên với anh em văn nghệ Quảng Bình là sau ngày miền Bắc im tiếng súng, nhà thơ K.Xi-mô-nốp, dẫn đầu đoàn nhà văn Liên Xô vào thăm Đồng Hới-Quảng Bình. Xi-mô-nốp nổi tiếng ở Việt Nam cũng như trên thế giới với bài thơ “Đợi anh về”. Đó là bài thơ về chiến tranh, về lòng chung thủy của người phụ nữ có chồng ra trận. Khi cả dân tộc ta đang chống thực dân Pháp xâm lược, bản dịch bài thơ “Đợi anh về” của nhà thơ Tố Hữu đã làm xúc động, củng cố niềm tin chiến thắng của những anh bộ đội trên khắp các chiến trường và những người vợ chung thủy ở hậu phương. Nó cũng đi theo bước chân hành quân anh Bộ đội Cụ Hồ vượt Trường Sơn đi đánh Mỹ. Cùng đi với nhà thơ Xi-mô-nốp còn có vợ là chị Ta-ma-ra. Đoàn đã đi thăm Bảo Ninh, quê hương của Mẹ Suốt anh hùng, thăm đại đội pháo nữ Ngư Thủy, đơn vị từng bắn cháy, bắn hỏng nhiều tàu chiến Mỹ, thăm đội dân quân phụ lão Đức Ninh, đơn vị từng bắn rơi máy bay Mỹ bằng súng bộ binh. Ban ngày đi thăm nhiều nơi, tối đến, đoàn tham dự buổi liên hoan văn nghệ chào mừng tổ chức tại hội trường tỉnh ủy. Trong chương trình hôm ấy, cô Uyển ở Ty văn hóa Quảng Bình sẽ lên ngâm bài thơ “Đợi anh về” của nhà thơ Xi-mô-nốp. Sắp đến tiết mục trình diễn thì nhà văn Bùi Hiển, người tháp tùng đoàn nhà văn Liên Xô liền gợi ý với Ban tổ chức: “Đi đâu chúng tôi cũng nghe người ta ngâm bài “Đợi anh về” của Xi-mô-nốp. Nhưng nghe lắm rồi cũng chán. Vả lại, bài thơ “Đợi anh về” là của Xi-mô-nốp viết tại mặt trận, gửi cho người vợ của ông đã mất trong chiến tranh. Hôm nay có chị Ta-ma-ra ở đây, chắc chị sẽ không vui đâu!”. Sau lời giảng giải của nhà văn Bùi Hiển, lập tức tiết mục ngâm thơ “Đợi anh về” được thay bằng bài thơ “Trên những nẻo đường Xmô-len-xcơ” cũng của tác giả Xi-mô-nốp. Tiết mục “chuyển gam” tế nhị cũng vẫn do cô Uyển có giọng ngâm thơ hay nhất tỉnh lúc bấy giờ trình bày, nên nhà thơ Xi-mô-nốp và chị Ta-ma-ra đã lên sân khấu bắt tay cảm ơn và tặng hoa…

Xi-mô-nốp đến Quảng Bình, đó là chuyến thăm đầu tiên và cũng là cuối cùng của ông. Vì mấy năm sau, ông ngã bệnh và qua đời. Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ ở Hội VHNT Quảng Bình lúc đó đã có một bài thơ hay viết về Xi-mô-nốp trong chuyến thăm Quảng Bình này của ông…

                                                                HỒ NGỌC DIỆP

                                     QĐND - Thứ Bẩy, 07/11/2009, 18:45 (GMT+7)